Yapısal Düzensizlik Türleri (Bölüm 3.6) nedir?

# Yapısal Düzensizlik Türleri (Bölüm 3.6) Merhaba, Sorunuz üzerine, **Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği 2018 (TBDY 2018)**'in **Bölüm 3.6**'sında tanımlanan **Yapısal Düzensizlik Türleri**ni, yönetmelik hükümlerine sadık kalarak ve ilgili madde numaralarını belirterek açıklıyorum. Öncelikle belirtmek gerekir ki, **Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği (PAİY)**, yapısal düzensizliklerin teknik tanımı, sınıflandırılması ve hesap kuralları konusunda bir hüküm içermemektedir. Bu nedenle, bu konu tamamen **TBDY 2018**'in kapsamındadır ve aşağıdaki açıklamalar **TBDY 2018 Madde 3.6**'ya dayanmaktadır. Yapısal düzensizlikler, bir binanın deprem performansını olumsuz etkileyebilecek geometrik, rijitlik veya dayanım dağılımındaki ani değişimlerdir. TBDY 2018, bu düzensizlikleri iki ana grupta ele alır: **Plan Düzensizlikleri** ve **Düşey Düzensizlikler**. --- ## 1. Plan Düzensizlikleri (TBDY 2018, Madde 3.6.1) Plan düzensizlikleri, binanın herhangi bir katının plan düzleminde (yatayda) gözlenen düzensizliklerdir. Bu düzensizliklerin varlığı, deprem hesabında **Ek Deprem Yükü Katkısı Faktörü (n)**'nün 1.0'dan büyük alınmasını gerektirir. Başlıca plan düzensizlik türleri şunlardır: ### **A1 – Burulma Düzensizliği (TBDY 2018, Madde 3.6.1.1)** Bu düzensizlik, bir katta **rijitlik merkezi** ile **kütle merkezi** arasındaki mesafenin (dışmerkezlik) fazla olması durumunda ortaya çıkar. Katın burulma etkisi altında dönmesine ve hasarın düzensiz dağılmasına neden olur. * **Kriter:** Herhangi bir katta, her bir doğrultudaki **ηbi** burulma düzensizliği katsayısının 1.2'den büyük olması. * **ηbi = (Δi)ortalama / (Δi)max** formülü ile hesaplanır. Burada, deprem etkisi altında aynı kattaki her bir kolon veya perdede hesaplanan göreli kat ötelemesi değerlerinin ortalamasının, o kattaki maksimum göreli kat ötelemesine oranıdır. * **Sonuç:** ηbi > 1.2 ise, o katta A1 tipi burulma düzensizliği var demektir. ### **A2 – Döşeme Süreksizliği / Rijit Diyafram Düzensizliği (TBDY 2018, Madde 3.6.1.2)** Bu düzensizlik, döşemelerdeki ani kopmalar, boşluklar veya büyük çıkmalar nedeniyle, döşemenin rijit diyafram olarak çalışma kabiliyetinin bozulması durumudur. Yatay yüklerin taşıyıcı sisteme düzgün dağıtılamamasına yol açar. * **Kriter:** Döşemelerde, komşu döşemeler arasında yeterli bağlantı olmaması veya döşeme alanının %33'ünden fazlasının boşluk/çıkma nedeniyle süreksiz olması. * **Pratikte:** Dar koridorlarla bağlanan bloklar, L, T, U gibi şekiller, bir katta birbirinden kopuk döşeme alanları bu düzensizliğe örnek teşkil eder. ### **A3 – Çıkıntılar (Çıkma Düzensizliği) (TBDY 2018, Madde 3.6.1.3)** Binada, ana kütleden dışarı taşan ve taşıyıcı sistemi süreksiz hale getiren çıkmaların bulunması durumudur. * **Kriter:** Herhangi bir çıkma boyunun, binanın o doğrultudaki toplam genişliğinin %20'sini aşması. * **Örnek:** Bir binanın genişliği 20 metre ise, 4 metreden daha uzun bir çıkma, A3 tipi düzensizlik oluşturur. --- ## 2. Düşey Düzensizlikler (TBDY 2018, Madde 3.6.2) Düşey düzensizlikler, taşıyıcı sistem özelliklerinin katlar arasında ani ve orantısız değişim göstermesi durumudur. Bu düzensizliklerin varlığı, **deprem hesabının "Eşdeğer Deprem Yükü Yöntemi" ile yapılamayacağını**, daha detaylı bir yöntem (Mod Birleştirme Yöntemi veya Zaman Tanım Alanında Hesap) kullanılmasını gerektirir. ### **B1 – Rijit Kat (Yumuşak Kat) Düzensizliği (TBDY 2018, Madde 3.6.2.1)** Bir katın, bir üst veya alt katına göre anormal derecede daha esnek (yumuşak) olması durumudur. Genellikle alt katlarda yüksek ve rijitliği azaltıcı boşluklar (dükkan, otopark, sosyal tesis) bulunmasından kaynaklanır. * **Kriter:** Herhangi bir i katının **göreli kat ötelemesi oranı**'nın, bir üst katın (i+1) aynı oranının **%70'inden az** olması. * **(ηki) = (Δi) / hi** formülü ile hesaplanır (Δi: Göreli kat ötelemesi, hi: Kat yüksekliği). * **ηki < 0.7 * ηk(i+1)** ise, i katında B1 tipi rijit kat düzensizliği var demektir. ### **B2 – Zayıf Kat Düzensizliği (TBDY 2018, Madde 3.6