Yapısal Düzensizlik Türleri (Bölüm 3.6)

Merhaba,

Sorunuz üzerine, Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği 2018 (TBDY 2018)'in Bölüm 3.6'sında tanımlanan Yapısal Düzensizlik Türlerini, yönetmelik hükümlerine sadık kalarak ve ilgili madde numaralarını belirterek açıklıyorum.

Öncelikle belirtmek gerekir ki, Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği (PAİY), yapısal düzensizliklerin teknik tanımı, sınıflandırılması ve hesap kuralları konusunda bir hüküm içermemektedir. Bu nedenle, bu konu tamamen TBDY 2018'in kapsamındadır ve aşağıdaki açıklamalar TBDY 2018 Madde 3.6'ya dayanmaktadır.

Yapısal düzensizlikler, bir binanın deprem performansını olumsuz etkileyebilecek geometrik, rijitlik veya dayanım dağılımındaki ani değişimlerdir. TBDY 2018, bu düzensizlikleri iki ana grupta ele alır: Plan Düzensizlikleri ve Düşey Düzensizlikler.

---

1. Plan Düzensizlikleri (TBDY 2018, Madde 3.6.1)

Plan düzensizlikleri, binanın herhangi bir katının plan düzleminde (yatayda) gözlenen düzensizliklerdir. Bu düzensizliklerin varlığı, deprem hesabında Ek Deprem Yükü Katkısı Faktörü (n)'nün 1.0'dan büyük alınmasını gerektirir. Başlıca plan düzensizlik türleri şunlardır:

A1 – Burulma Düzensizliği (TBDY 2018, Madde 3.6.1.1)

Bu düzensizlik, bir katta rijitlik merkezi ile kütle merkezi arasındaki mesafenin (dışmerkezlik) fazla olması durumunda ortaya çıkar. Katın burulma etkisi altında dönmesine ve hasarın düzensiz dağılmasına neden olur.

• Kriter: Herhangi bir katta, her bir doğrultudaki ηbi burulma düzensizliği katsayısının 1.2'den büyük olması.
• ηbi = (Δi)ortalama / (Δi)max formülü ile hesaplanır. Burada, deprem etkisi altında aynı kattaki her bir kolon veya perdede hesaplanan göreli kat ötelemesi değerlerinin ortalamasının, o kattaki maksimum göreli kat ötelemesine oranıdır.
• Sonuç: ηbi > 1.2 ise, o katta A1 tipi burulma düzensizliği var demektir.

A2 – Döşeme Süreksizliği / Rijit Diyafram Düzensizliği (TBDY 2018, Madde 3.6.1.2)

Bu düzensizlik, döşemelerdeki ani kopmalar, boşluklar veya büyük çıkmalar nedeniyle, döşemenin rijit diyafram olarak çalışma kabiliyetinin bozulması durumudur. Yatay yüklerin taşıyıcı sisteme düzgün dağıtılamamasına yol açar.

• Kriter: Döşemelerde, komşu döşemeler arasında yeterli bağlantı olmaması veya döşeme alanının %33'ünden fazlasının boşluk/çıkma nedeniyle süreksiz olması.
• Pratikte: Dar koridorlarla bağlanan bloklar, L, T, U gibi şekiller, bir katta birbirinden kopuk döşeme alanları bu düzensizliğe örnek teşkil eder.

A3 – Çıkıntılar (Çıkma Düzensizliği) (TBDY 2018, Madde 3.6.1.3)

Binada, ana kütleden dışarı taşan ve taşıyıcı sistemi süreksiz hale getiren çıkmaların bulunması durumudur.

• Kriter: Herhangi bir çıkma boyunun, binanın o doğrultudaki toplam genişliğinin %20'sini aşması.
• Örnek: Bir binanın genişliği 20 metre ise, 4 metreden daha uzun bir çıkma, A3 tipi düzensizlik oluşturur.

---

2. Düşey Düzensizlikler (TBDY 2018, Madde 3.6.2)

Düşey düzensizlikler, taşıyıcı sistem özelliklerinin katlar arasında ani ve orantısız değişim göstermesi durumudur. Bu düzensizliklerin varlığı, deprem hesabının "Eşdeğer Deprem Yükü Yöntemi" ile yapılamayacağını, daha detaylı bir yöntem (Mod Birleştirme Yöntemi veya Zaman Tanım Alanında Hesap) kullanılmasını gerektirir.

B1 – Rijit Kat (Yumuşak Kat) Düzensizliği (TBDY 2018, Madde 3.6.2.1)

Bir katın, bir üst veya alt katına göre anormal derecede daha esnek (yumuşak) olması durumudur. Genellikle alt katlarda yüksek ve rijitliği azaltıcı boşluklar (dükkan, otopark, sosyal tesis) bulunmasından kaynaklanır.

• Kriter: Herhangi bir i katının göreli kat ötelemesi oranı'nın, bir üst katın (i+1) aynı oranının %70'inden az olması.
• (ηki) = (Δi) / hi formülü ile hesaplanır (Δi: Göreli kat ötelemesi, hi: Kat yüksekliği).
• ηki < 0.7 * ηk(i+1) ise, i katında B1 tipi rijit kat düzensizliği var demektir.

**B2 – Zayıf Kat Düzensizliği (TBDY 2018, Madde 3.6