Engelliliğe Dayalı Ayrımcılık Yasağı (M.4/A) nedir?

Engelliliğe Dayalı Ayrımcılık Yasağı (5378 Sayılı Kanun M.4/A)

Selam! Bu konu, engelli bireylerin toplumsal hayata tam ve eşit katılımının önündeki engelleri kaldırmayı amaçlayan temel bir düzenleme. Hemen belirteyim: Bu hüküm Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'nde doğrudan yer almaz, ancak imar mevzuatının engellilikle ilgili maddelerinin (örneğin erişilebilirlik, rampa, asansör zorunlulukları) dayanağını oluşturur. Dolayısıyla bu düzenlemeyi 5378 Sayılı Engelliler Kanunu M.4/A kapsamında değerlendireceğiz.

Maddenin Özü: Ayrımcılık Yasağı

Madde 4/A, engelliliğe dayalı her türlü ayrımcılığı yasaklar. Bu yasak yalnızca doğrudan ayrımcılığı (örneğin bir işe alımda “engelliler başvuramaz” denmesi) değil, dolaylı ayrımcılığı da kapsar. Dolaylı ayrımcılık, görünüşte eşit bir kural veya uygulamanın engelli bireyleri fiilen dezavantajlı duruma düşürmesidir. Mesela bir okul binasına yalnızca merdivenle ulaşılması, tekerlekli sandalye kullanıcısı öğrenciyi doğrudan dışlamasa bile dolaylı ayrımcılık oluşturur.

Makul Düzenleme Yükümlülüğü

İşin can alıcı noktası: Kanun, eşitliği sağlamak için makul düzenleme tedbirleri alınmasını emreder. “Makul düzenleme” nedir? Bir işyerine rampa yapılması, toplu taşıma araçlarının alçak tabanlı hale getirilmesi, resmî belgelerin braille alfabesiyle sunulması gibi, engelli bireyin bağımsız yaşamasını ve topluma katılımını mümkün kılan somut, orantılı ve uygulanabilir düzenlemelerdir. Bu düzenlemeler orantısız bir yük getirmediği sürece yapılmak zorundadır. Örneğin küçük bir işletmeden asansör yapması beklenemez ama tekerlekli sandalye için portatif rampa sağlaması beklenir.

Özel Tedbirler Ayrımcılık Sayılmaz

Önemli bir istisna: Engelli bireylere yönelik özel tedbirler (pozitif ayrımcılık) ayrımcılık sayılmaz. Yani bir kamu kurumunun engelli adaylara kontenjan ayırması, engelli öğrencilere sınavda ek süre verilmesi gibi uygulamalar yasak kapsamında değildir. Tam tersine, bu tedbirler eşitliği sağlamanın aracıdır.

Uygulamada Ne Anlama Geliyor?

• Fiziksel erişilebilirlik: Kamu binaları, okullar, hastaneler, parklar gibi yapıların engelli bireylerin kullanımına uygun tasarlanması bir makul düzenleme yükümlülüğüdür. Aksi halde dolaylı ayrımcılık söz konusu olur.
• Hizmetlere erişim: Belediyelerin sosyal tesisleri, kültürel etkinlikleri veya online hizmetleri engelli bireyler için erişilebilir kılması gerekir.
• İstihdam: İşverenler, engelli çalışanı için iş istasyonunu uyarlamak, işaret dili tercümanı sağlamak gibi makul düzenlemeleri yapmakla yükümlüdür.

Sonuç

5378 Sayılı Kanun M.4/A, engelli bireylere karşı ayrımcılığı sıfır tolerans ilkesiyle yasaklayan, eşitliği sağlamak için makul düzenleme yükümlülüğü getiren, özel tedbirleri ise ayrımcılık saymayan çağdaş bir düzenlemedir. Bu madde, imar mevzuatındaki erişilebilirlik zorunluluklarının da hukuki dayanağıdır. Yani bir yapı ruhsatı alırken uyulması gereken erişilebilirlik kuralları, işte bu yasağın fiziksel mekâna yansımasıdır.