Betonarme Tekil Temel ve Zımbalama (TS 500 Bölüm 10.3) nedir?

Merhaba değerli meslektaşım,

Betonarme tekil temel ve zımbalama konusu, yapısal tasarımın en kritik noktalarından biridir. TS 500 Bölüm 10.3 bu konuyu detaylıca düzenler. Aşağıda verilen yönetmelik bilgilerine dayanarak sorunuza açıklık getiriyorum.

---

Betonarme Tekil Temel Tanımı (Madde 10.3 – Genel)

Tekil temel, tek bir kolon altında münferit olarak yapılan, kare, dikdörtgen veya daire planlı temel türüdür. Her kolonun yükünü doğrudan zemine aktarır.

---

Tasarım İlkeleri (Madde 10.3.2)

Temel tasarımında üç ana kontrol yapılır:

1. Eğilme Kontrolü

• Kritik kesit: Kolon yüzü hizasıdır.
• Her iki doğrultuda (x ve y) bağımsız eğilme hesabı yapılır. Yani temel alt donatısı her iki yönde ayrı ayrı hesaplanır.

2. Tek Yönlü Kesme

• Kritik kesit: Kolon yüzünden d (faydalı yükseklik) kadar uzaklıkta alınır.
• Şerit genişliğinde kesme kontrolü yapılır. Kesme kuvveti, bu kesitteki zemin reaksiyonuna göre belirlenir.

3. Zımbalama Kesme (En Kritik Kontrol)

• Kritik çevre (up): Kolon yüzünden d/2 uzaklıkta tanımlanır.

• Zımbalama dayanımı formülü:

  Vpr = 0,5 × fctd × up × d
  

  Burada:

  • fctd : Betonun tasarım çekme dayanımı
  • up : Kritik çevre uzunluğu
  • d : Faydalı yükseklik

• Kare kolon için kritik çevre:

  up = 4 × (c + d)
  

  (c = kolon kenar uzunluğu)

• Dikdörtgen kolon için (a x b):

  up = 2 × (a + b + 2d)
  

Eğer zımbalama kuvveti Vpr değerini aşarsa, temel kalınlığı artırılmalı veya başlık/paspayı gibi önlemler alınmalıdır.

---

Donatı Kuralları (Madde 10.3.3)

• Her iki doğrultuda alt donatı bulunur. Üst donatı genellikle gerekmez (ters kirişli temeller hariç).
• Minimum donatı oranı (ρmin) uygulanır. Bu oran, betonarme genel kurallarına göre belirlenir (genelde %0,2 civarı).
• Kare temelde: Donatı her iki yönde düzgün dağıtılır.
• Dikdörtgen temelde: Uzun yönde bant genişliği kuralı uygulanır. Bant genişliği kısa kenar boyutuna eşit olup, donatının bir kısmı bu bandın içine yoğunlaştırılır, geri kalanı eşit aralıkla dağıtılır.

---

Minimum Temel Boyutları

• Temel, kolon boyutundan her tarafta en az 100 mm daha geniş olmalıdır. (Yani en az 10 cm taşma payı)
• Minimum kalınlık, zımbalama ve eğilme kontrolleri sonucunda belirlenir. Doğrudan bir sayı verilmemiş olup, hesap sonucu yeterli kalınlık bulunur.

---

Net Beton Örtüsü

Temel gibi zemine temas eden elemanlarda beton örtüsü kalın tutulur:

• Zemin ile temasta (grobeton üzerine doğrudan oturan temel): min 50 mm (Madde 10.3 – Net Beton Örtüsü)
• Grobeton üzerine (genel kabul gören şekliyle): min 50 mm (zemine doğrudan oturan temel)
• Not: Verilen bilgide "35 mm" genel bir ifade olarak geçse de, zemin temaslı temeller için asıl hüküm 50 mm'dir.

---

Özet ve Uyarı

• En kritik kontrol her zaman zımbalama kesmesidir. Zımbalama dayanımını artırmak için temel kalınlığı (d) büyütülür.
• Kolon boyutları temel planını belirler; her iki yönde en az 10 cm taşma payı unutulmamalıdır.
• Donatı hesabında eğilme momenti kolon yüzünde, kesme ve zımbalama ise d ve d/2 mesafelerinde kontrol edilir.
• Beton örtüsü zemin temasında 50 mm olarak alınır; bu, donatının korozyondan korunması için kritiktir.

Kaynak

• TS 500 Bölüm 10.3 (Betonarme Tekil Temel ve Zımbalama)

Umarım açıklamalar yeterli olmuştur. Başka bir konuda yardımcı olmamı isterseniz lütfen söyleyin.