Yapısal Olmayan Elemanların Deprem Tasarımı nedir?

Yapısal Olmayan Elemanların Deprem Tasarımı

TBDY 2018 – Bölüm 6 kapsamında düzenlenen bu tasarım yaklaşımı, taşıyıcı sisteme bağlı olan ancak taşıyıcı işlevi bulunmayan elemanların (mimari öğeler, mekanik/elektrik donanım, tesisat) deprem güvenliğini sağlamayı amaçlar. Yani binanın iskeleti depreme dayansa bile, ona bağlı olan parapet, asma tavan, klima ünitesi gibi parçaların düşmesini, kopmasını veya hasar görmesini engellemek için özel kurallar getirir.

---

Kapsam (TBDY 2018 – Bölüm 6, Giriş)

Deprem hesabı yapılması zorunlu olan yapısal olmayan elemanlar şunlardır:

• Mimari elemanlar: Balkon parapetleri, bacalar, konsol çıkıntılar, cephe panelleri, iç bölme duvarlar, asma tavanlar.
• Mekanik donanım: Kazan, klima santrali, asansör makinesi, jeneratör, su tankı, ısı pompası.
• Elektrik donanım: Trafo, ana pano, kablo taşıyıcı sistemler, aydınlatma armatürleri.
• Tesisat elemanları: Yangın söndürme boruları, sprinkler hatları, doğalgaz boruları, hava kanalları.

Muafiyetler (TBDY 2018 – Bölüm 6, Madde 6.2)

• Mobilyalar ve binaya bağlı olmayan geçici donanımlar kapsam dışıdır.
• DTS = 4 (Deprem Tasarım Sınıfı 4) olan binalardaki tüm yapısal olmayan elemanlar için hesap zorunluluğu yoktur.

---

Eşdeğer Deprem Yükü Hesabı (TBDY 2018 – Bölüm 6, Madde 6.3)

Elemana etkiyen tasarım deprem yükü şu formülle bulunur:

[ F_p = \frac{m_p \cdot a_i \cdot a_p}{R_p} \cdot I ]

• (m_p) : Elemanın kütlesi
• (a_i) : Bağlandığı kattaki en büyük ivme (bina analizinden)
• (a_p) : Büyütme katsayısı – eleman türüne göre tablodan alınır
• (R_p) : Eleman davranış katsayısı – süneklik ve bağlantı tipine bağlı
• (I) : Bina önem katsayısı (BKS’ye göre 1.0 / 1.2 / 1.5)

Tablo 6.1 – Mimari Elemanlar için (a_p) ve (R_p)

Eleman Türü	(a_p)	(R_p)
Dış duvar panelleri	1.0	2.5
İç bölme duvarlar	1.0	2.5
Parapetler, çıkmalar	2.5	2.5
Bacalar, konsol tenteler	2.5	2.5
Asma tavanlar	1.0	2.5

Tablo 6.2 – Mekanik / Elektrik Donanım için (a_p) ve (R_p)

Donanım Türü	(a_p)	(R_p)
Jeneratör, trafo, kompanzasyon	1.0	2.5
Yangın söndürme ekipmanı	1.0	2.5
Asansör makinesi, hidrofor	1.0	2.5
Boru hatları (sabitlenmiş)	2.5	3.0
Boru hatları (esnek)	2.5	6.0

---

Önemli Kurallar ve Uyarılar

1. Ağırlık kıstası: Bir elemanın ağırlığı, bağlı olduğu kat ağırlığının %10’undan fazla ise, bu eleman taşıyıcı sistemin bir parçası sayılır ve yapısal analize dahil edilir (TBDY 2018 Bölüm 6, Madde 6.1).
2. Sürtünme kapasitesi kullanılmaz: Yalnızca mekanik bağlantı (ankraj, kaynak, cıvata) ile yük aktarımı kabul edilir.
3. Askı tipi bağlantılar: Asma tavan, boru askıları gibi elemanlarda 1.4 × ağırlık değeri hem yatay hem düşey yönde uygulanır.
4. Göreli yer değiştirme: İki bağlantı noktası arasındaki rölatif öteleme mutlaka kontrol edilmeli; aksi halde eleman ezilebilir veya kopabilir.

---

Pratikte Ne İşe Yarar?

Bir projede örneğin 3. kattaki parapetin depremde devrilmemesi için gerekli ankraj kuvvetini hesaplarız. Ya da çatıdaki jeneratörün bağlantı civatalarının kopmaması için doğru boyutlandırma yaparız. Yönetmelik olmadan bu elemanlar “önemsiz” sanılır ama 1999 Marmara depreminde can kayıplarının %30’u bu tür düşen elemanlardan kaynaklanmıştır.

---

Özetle: TBDY 2018 Bölüm 6, binanın taşıyıcı olmayan her parçasını deprem güvenliği açısından ele alır, hesap yöntemini ve katsayıları net şekilde belirler. Uygulamada bu kurallara uyulmazsa, bina ayakta kalsa bile içindeki ekipman ve kaplamalar ciddi hasar görebilir – hatta can güvenliğini tehdit edebilir.