Dolgu Duvar ve Deprem Etkisi nedir?

Merhaba,

Dolgu duvar ve deprem etkisi konusunu, yapısal güvenlik açısından kritik bir başlık olarak ele alalım. Sorunuzu TBDY 2018 (Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği) kapsamında, yönetmelikteki ilgili bölümlere dayanarak cevaplayacağım. Öncelik kuralı gereği Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'nde bu konuyla ilgili bir hüküm bulunmadığından doğrudan deprem yönetmeliği bilgilerini kullanıyorum.

---

Dolgu Duvar ve Deprem Etkisi Nedir?

Dolgu duvarlar, çerçeve taşıyıcı sistemlerin (kolon-kiriş) arasını dolduran, genellikle tuğla, briket veya gazbeton gibi malzemelerden yapılan bölme duvarlardır. Hesap ve tasarımda çoğunlukla taşıyıcı kabul edilmezler; yani deprem kuvvetlerini karşılamak üzere boyutlandırılmazlar. Ancak TBDY 2018 açıkça belirtir ki: dolgu duvarlar, deprem davranışını önemli ölçüde etkiler (Bölüm 3.6, 4.9, EK 4C). Bu etkiler hem olumlu hem de olumsuz yönleriyle dikkate alınmalıdır.

Olumlu Etkiler

• Rijitlik artışı: Dolgu duvarlar binanın toplam yanal rijitliğini artırır. Bu sayede deprem sırasında göreli kat ötelemeleri azalır.
• Enerji yutma kapasitesi: Dolgu duvarlar, deprem enerjisinin bir kısmını çatlayarak veya sürtünerek sönümler. Düşük şiddetli depremlerde hasarın yayılmasını geciktirir.
• Düşük şiddetli depremlerde koruyucu: Hafif sarsıntılarda dolgu duvarlar sayesinde yapıda önemli bir hasar oluşmaz.

Olumsuz Etkiler (Yönetmelikte Düzenlenen Kritik Durumlar)

TBDY 2018, olumsuz etkileri özellikle B1 düzensizliği (zayıf kat) , kısa kolon oluşumu ve burulma düzensizliği başlıklarında ele alır.

Problem	Açıklama	Yönetmelikteki Karşılığı
Kısa kolon	Pencere veya kapı boşlukları nedeniyle kolonun bir kısmı duvarla sarılır, serbest boyu kısalır → kesme kuvveti artar, gevrek kırılma riski oluşur.	TBDY Bölüm 3.6
Zayıf/yumuşak kat (B1)	Bir katta dolgu duvar alanı, üst kata göre belirgin şekilde azsa (örneğin zemin kat ticari alan), o katın rijitliği ve dayanımı düşer.	TBDY Bölüm 4.9
Burulma düzensizliği	Dolgu duvarların planda asimetrik yerleşmesi, kütle merkezi ile rijitlik merkezini ayırır → burulma momenti oluşur.	TBDY EK 4C

---

TBDY 2018’e Göre Hesap ve Tasarım Kuralları

1. Göreli Kat Ötelemesi Sınırları

Dolgu duvarın çerçeveye olan bağlantı şekline göre iki farklı sınır değer uygulanır:

• Dolgu duvar çerçeveye bitişik ise → göreli kat ötelemesi sınırı: 0.008 × kat yüksekliği (h) . Bu çok sıkı bir sınırdır; aşılması durumunda duvarda ve çerçevede hasar beklenir.
• Esnek derz uygulaması yapılmışsa → duvar ile çerçeve arasında boşluk bırakılır ve esnek malzeme doldurulur. Bu durumda sınır değer iki katına çıkar: 0.016 × h.

Esnek derz, duvarın çerçeveden bağımsız hareket etmesini sağlar ve kısa kolon oluşumunu önler. Ancak esnek malzemenin kapasitesi deneyle belgelendirilmelidir.

2. B1 Düzensizliği (Zayıf Kat) Kontrolü

Bir katta dolgu duvar alanı, üst kata göre belirgin şekilde fazla ise (yani alt katta duvar yok, üst katta var), zayıf kat düzensizliği oluşur. TBDY 2018’e göre:

• Zayıf kat tespit edildiğinde R katsayısı (deprem yükü azaltma katsayısı) azaltılır.
• c_i(min) değeri 0.60 ile 0.80 arasında ise, R katsayısı belirli bir çarpanla düşürülür. Bu, deprem hesabında daha büyük yükler kullanılması anlamına gelir.

3. Modelleme Esasları

TBDY 2018, dolgu duvarların genellikle doğrusal elastik modele dahil edilmemesini önerir. Yani eğilme rijitliğine katkıları hesaplarda ihmal edilir. Ancak düzensizlik kontrollerinde duvar alanları mutlaka dikkate alınır. Bu, yönetmeliğin en sık atlanan maddelerindendir.

---

Sık Yapılan Hatalar ve Pratik Öneriler

1. Zemin kat açık bırakma: Ticari amaçla zemin katta hiç duvar kullanılmaması → yumuşak kat oluşur. Bu durumda R katsayısı azaltıl