B6 — Yapısal Olmayan Bina Elemanları nedir?

B6 — Yapısal Olmayan Bina Elemanları
(Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği – TBDY 2018, Bölüm 13)

Yapısal olmayan bina elemanları, bir yapının taşıyıcı sistemine doğrudan katılmayan ancak deprem sırasında can güvenliğini, yapı işlevselliğini ve bütünlüğünü etkileyebilecek tüm bileşenleri kapsar. Bunlar arasında; mimari elemanlar (bölme duvarlar, cephe kaplamaları, asma tavanlar, bacalar), mekanik ve elektrik ekipmanları (ısıtma/soğutma üniteleri, boru hatları, yangın sprinkleri, asansör mekanizmaları) ve mobilya/raflar (sabit raflar, vitrinler, ağır dolaplar) sayılabilir.

Bu elemanların deprem kuvvetleri altındaki davranışları, TBDY 2018 Madde 13.2’de tanımlanan şu temel prensibe dayanır:

Deprem kuvveti = (Kat ivmesi) × (Bileşen ağırlığı) × (Katsayı)

Bu formülde kat ivmesi, binanın deprem anındaki doğrusal olmayan tepkisini yansıtır. Bileşen ağırlığı, elemanın kendi kütlesini; katsayı ise elemanın türüne, rijitliğine ve bağlantı detayına göre belirlenen bir büyütme çarpanını ifade eder. Hesaplanan bu kuvvet, elemanın bağlantı ve ankraj tasarımında esas alınır.

Bağlantı/ankraj tasarımı (TBDY 2018, Madde 13.3), yapısal olmayan elemanların deprem sırasında yerinden kopmasını, devrilmesini veya sallanmasını önlemeyi amaçlar. Örneğin:

• Bölme duvarların üst ve alt kısımları esnek derzlerle taşıyıcı sisteme bağlanmalı,
• Cephe panelleri çelik ankrajlarla rijit bir şekilde sabitlenmeli,
• Asma tavanlar titreşim yutucu bağlantı elemanlarıyla askıya alınmalı,
• Mekanik ekipmanlar titreşim sönümleyici pedler ve çelik desteklerle zemine veya duvara ankrajlanmalıdır.

Tesisata ilişkin kurallar (TBDY 2018, Madde 13.4) ise boru hatları, kablolar, hava kanalları gibi sürekli tesisat elemanlarının deprem esnasında kırılmaması, sızdırmazlık özelliğini kaybetmemesi ve diğer yapısal elemanlarla çarpışmaması için gerekli esneklik, yön değiştirme ve izolasyon detaylarını düzenler.

Özetle; yapısal olmayan elemanlar, deprem sırasında yalnızca kendi hasarlarıyla değil, yol açabilecekleri ikincil tehlikelerle (bloke olan kaçış yolları, düşen cephe panelleri, kırılan borulardan sızan su/gaz) de can kaybına neden olabilir. Bu nedenle, bu elemanların her biri için yukarıdaki yönetmelik hükümlerine uygun hesaplama ve bağlantı detaylandırması şarttır.

ÖNEMLİ NOT: Bu konuda Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği (PAİY)’de doğrudan bir hüküm bulunmadığı için, yanıtımda Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY) 2018 esas alınmıştır.

Kısacası: Yapısal olmayan elemanlar, bina iskeletinin dışında kalan her şeydir ve deprem güvenliği için ancak doğru hesaplanmış kuvvetler ve sağlam bağlantılarla korunabilir.