B6 — Yapısal Olmayan Bina Elemanları nedir?

Tamamdır. Wiki/mevzuat notlarınıza ve öncelik kuralına göre (PAİY öncelikli, ancak bu konu özelinde PAİY'de doğrudan bir hüküm bulunmamakta) TBDY 2018 Bölüm 6'ya dayanarak detaylı cevabı yapılandırıyorum.

---

B6 — Yapısal Olmayan Bina Elemanları Nedir?

"B6" olarak atıfta bulunulan konu, Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY) 2018'in 6. Bölümü'nde düzenlenen "Yapısal Olmayan Bina Elemanlarının Deprem Tasarımı"dır.

Bu bölüm, binanın taşıyıcı sistemine doğrudan dahil olmayan, ancak bir deprem sırasında hasar görmesi halinde can güvenliğini tehdit edebilecek, bina işlevselliğini bozabilecek veya ciddi maddi kayıplara yol açabilecek elemanların tasarım esaslarını kapsar.

Tanımı

Yapısal olmayan bina elemanları, binanın taşıyıcı sisteminden bağımsız olarak çalışan, ancak ona bağlı olan ve deprem sırasında kendi atalet kuvvetlerine maruz kalan tüm mimari, mekanik ve elektrikli bileşenlerdir. Bu elemanlar, binanın toplam ağırlığının %10'unu aşmadıkları sürece yapısal olmayan eleman olarak sınıflandırılır.

Kapsamı (Deprem Hesabı Zorunlu Olanlar)

TBDY 2018 Madde 6'ya göre deprem hesabı yapılması zorunlu olan başlıca yapısal olmayan elemanlar şunlardır:

• Mimari Elemanlar:
  • Dış duvar panelleri ve cephe kaplamaları
  • İç bölme duvarlar (yığma veya diğer tipler)
  • Parapetler, bacalar ve konsol çıkmalar
  • Asma tavanlar ve yükseltilmiş döşemeler
  • Reklam panoları ve tabelalar
• Mekanik Donanım:
  • Kazanlar (ısıtma/soğutma), su ısıtıcıları, ısı değiştiricileri
  • Havalandırma ve klima sistemleri
  • Motorlar, türbinler, pompalar ve kompresörler
  • Jeneratörler ve yakıt tankları
• Elektrik Donanım:
  • Trafolar, ana elektrik panoları, jeneratörler
  • Kablo taşıyıcı sistemler (kablo merdivenleri, tepsiler)
  • Akü bankları (bataryalar)
• Diğerleri:
  • Yangın koruma sistemleri (borular, pompalar, söndürme tüpleri)
  • Asansör ve yürüyen merdiven sistemleri

Muafiyetler (Hesap Yapılmayacaklar)

Aynı bölüme göre aşağıdakiler bu kapsamda değildir:

• Binaya kalıcı olarak bağlı olmayan mobilyalar ve geçici donanımlar.
• Deprem Tasarım Sınıfı (DTS) = 4 olan binalardaki yapısal olmayan elemanlar (deprem tehlikesinin en düşük olduğu binalar).

Temel Hesap ve Tasarım Esasları

Yapısal olmayan elemanlara etkiyen eşdeğer deprem yükü şu formülle hesaplanır (Madde 6):

Fp = mp × ai × ap / Rp × I

• mp: Elemanın çalışır durumdaki toplam kütlesi
• ai: Elemanın bağlı olduğu kattaki en büyük toplam ivme
• ap: Eleman türüne göre belirlenen büyütme katsayısı (örn: esnek elemanlar için genelde daha yüksektir, Tablo 6.1 ve 6.2'de verilir)
• Rp: Elemanın kendi sünekliğine ve bağlantı tipine bağlı davranış katsayısı (genellikle 1.5 ile 6.0 arasında değişir)
• I: Bina Önem Katsayısı (Bölüm 3'ten alınır)

Önemli Tasarım Kuralları:

• Elemanların bağlantı ve ankraj detayları, bu deprem kuvvetine göre tasarlanmalıdır.
• Sürtünme kapasitesi hesaplarda dikkate alınmaz.
• Askı tipi bağlantılarda: Eleman ağırlığının 1.4 katı kadar bir kuvvetin aynı anda hem yatay hem de düşey olarak uygulanması gerekir.
• Bir elemanın toplam ağırlığı, bağlı olduğu katın toplam ağırlığının %10'undan fazla ise, o eleman artık yapısal olmayan eleman değil, taşıyıcı sistemin bir parçası olarak kabul edilir ve Bölüm 4'e göre modellenir.

---

Detaylı Sınıflandırma Tablosu (Özet)

Kesin sayısal katsayılar TBDY 2018 Tablo 6.1 ve 6.2'de verilmiştir, genel çerçeve şöyledir:

Eleman Türü	ap (Büyütme Katsayısı)	Rp (Davranış Katsayısı)
Mimari Elemanlar (Tablo 6.1)
Yapısal olmayan yığma iç duvarlar	1.0	1.5
Yapısal olmayan diğer iç duvarlar	1.0	2.5
Parapetler, konsollar, bacalar (yanal desteği ağırlık merkezinin altında olan)	2.5	2.5
Parapetler, konsollar, bacalar (yanal desteği ağırlık merkezinin üstünde olan)	1.0	2.5
Asma tavanlar	1.0	2.5
Reklam panoları	2.5	2.5
Mekanik/Elektrik Donanım (Tablo 6.2)
Sacdan yapılmış mekanik sistemler (havalandırma vb.)	2.5	6.0
Esnek bağlantılı mekanik sistemler (ısıtıcı, soğutucu vb.)	1.0	2.5
Motorlar, türbinler, pompalar, jeneratörler, trafolar	1.0	2.5

Kaynak: TBDY 2018 Bölüm 6, Madde 6.1, 6.2 ve ilgili tanımlar.