Göreli Kat Ötelemesi Sınırları

Deprem etkisi altında ardışık iki kat arasındaki yatay yerdeğiştirme farkı olan göreli kat ötelemesi, yapısal ve yapısal olmayan elemanların hasar görmemesi için belirli sınırlar içinde tutulmalıdır. Bu sınırlar TBDY 2018 Bölüm 4.9 kapsamında tanımlanmıştır.

Sınır Değerleri

• δ: Etkin göreli kat ötelemesi
• λ: DD-3 / DD-2 spektral ivme oranı
• h: İlgili katın yüksekliği

Not: Gevrek dolgu duvarı olan binalarda sınır çok daha sıkıdır (0.008). Esnek derz uygulanmasıyla bu sınır iki katına çıkarak 0.016 olur.

Hesap Yöntemi

Göreli kat ötelemesi sınır kontrolü şu adımlarla yapılır:

1. Azaltılmış deprem yükleri ile yapısal analiz gerçekleştirilir.
2. Her kattaki kolon/perde uçlarında yatay yerdeğiştirmeler bulunur.
3. Ardışık iki katın yerdeğiştirme farkı → azaltılmış göreli kat ötelemesi (Δi)
4. Etkin göreli kat ötelemesi hesaplanır:
   δi = R × Δi / I
   • R: Taşıyıcı sistem davranış katsayısı
   • I: Bina önem katsayısı
5. Her kat için δi / hi oranı yukarıdaki sınırlarla karşılaştırılır.

İkinci Mertebe Etkileri (P-Delta)

• Göreli kat ötelemesi büyüdükçe ikinci mertebe etkileri artar.
• İkinci mertebe gösterge değeri θ hesaplanır.
• θ sınırı aşarsa, iç kuvvetler uygun bir büyütme katsayısı ile artırılır.

Pratikte Etkisi ve Sık Yapılan Hatalar

• Sınırları aşan katlarda taşıyıcı sistem rijitliği artırılmalıdır (perde ekleme, kolon büyütme vb.).
• Sadece dayanım yeterli değildir; rijitlik de sağlanmalıdır.
• Dolgu duvarı etkisi: Yumuşak kat oluşumunda dolgu duvar kaldırılırsa öteleme aniden artar.

Deprem Derzi

• Bitişik binalarda çarpışmayı önlemek için minimum derz boşluğu bırakılır:
  • 6 m yüksekliğe kadar: en az 30 mm
  • Her 3 m ek yükseklik için: +10 mm

Kaynak: TBDY 2018 Bölüm 4.9