Erişilebilir Bina Tasarım İlkeleri nedir?

# Erişilebilir Bina Tasarım İlkeleri Erişilebilir bina tasarımı, başta engelliler olmak üzere, çocuklar, yaşlılar, hamileler ve geçici hareket kısıtlılığı yaşayan herkesin binalara ve yapılı çevreye bağımsız, güvenli ve konforlu bir şekilde erişimini sağlamayı amaçlayan bir dizi ilke, kural ve standarttır. Türkiye'de bu konudaki temel düzenlemeler **Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği (PAİY)** ve **Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik** gibi mevzuatlarda yer almaktadır. Öncelikli kaynağımız, çelişen hükümlerde geçerli olan PAİY'dir. ## Temel Yasal Çerçeve ve Tanımlar **Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği (PAİY) Madde 5**'te "Engellilerin erişebilirliği" tanımlanmıştır. Bu maddeye göre; engellilerin, yapılı çevrede bağımsız hareket edebilmeleri ve fiziksel çevreye erişimlerinin sağlanması için asgari şartları ifade eder. Bu tanım, tasarımın merkezine herkes için erişilebilirliği koymaktadır. ## Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği (PAİY) Hükümleri Erişilebilirlikle ilgili en kapsamlı ve bağlayıcı kurallar **PAİY Madde 44 – Engelliler ve hareket kısıtlılığı bulunan kişiler için erişilebilirlik** hükmünde düzenlenmiştir. Bu madde, yeni yapılacak bütün binalar ile tadilat yapılacak mevcut binalar için geçerlidir. İlkelere dair özet aşağıdaki gibidir: 1. **Genel Erişim:** Binaların ana girişleri, engelli ve hareket kısıtlılığı bulunan kişilerin kullanımına uygun olmak zorundadır. Zemin katla bina giriş kotu arasında kot farkı varsa, **rampa** veya asansör gibi alternatif bir erişim sağlanmalıdır. 2. **Rampalar:** Rampalarla ilgili olarak; * Eğimi **en fazla %8 (1/12)** olmalıdır. * **Genişliği en az 90 cm** olmalıdır. * Her iki tarafında **korkuluk** bulunmalıdır. * Rampanın başlangıç ve bitiş noktalarında, tekerlekli sandalyenin manevrasına uygun düz platformlar (sahanlıklar) olmalıdır. 3. **Kapılar:** Kapı açıklıkları, tekerlekli sandalyenin geçişine uygun olmalıdır. **PAİY Madde 44**, geçiş genişliğinin en az 80 cm olmasını şart koşar. Kapı kolları, itme-çekme kolu şeklinde ve uygun yükseklikte olmalıdır. 4. **Merdivenler:** Korkuluklar, her iki tarafta ve merdivenin başlangıç ve bitişinde en az 30 cm uzatılmış olmalıdır. Basamakların ön yüzleri (rıhtlar) kaymaya karşı tedbirli ve kontrast renkte olmalıdır. 5. **Asansörler:** Zemin kattan itibaren kat adedi ne olursa olsun, engelli erişimi sağlanan binalarda, engellilerin kullanımına uygun asansör yapılması zorunludur. Asansör kabin içi ölçüleri, düğmelerin yüksekliği, sesli ve yazılı uyarı sistemleri belirlenen standartlara uygun olmalıdır. 6. **Tuvaletler:** Her kat için en az bir adet engelli tuvaleti/ WC kabini yapılması zorunludur. Bu kabinlerde tekerlekli sandalyenin manevra alanı, tutamaklar (portatif veya sabit) ve uygun yükseklikte lavabo bulunmalıdır. 7. **Otoparklar:** Bina veya site içindeki otoparklarda, toplam otopark alanına bağlı olarak belirli bir yüzdede (örneğin ilk 25 araç için 1 adet) engelliler için ayrılmış, geniş park yeri sağlanmalıdır. ## Yangın Yönetmeliği ile İlişkisi **Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik**, erişilebilirliği yangın güvenliği bağlamında ele alır. Özellikle kaçış yolları ve toplanma alanlarının engelliler için de erişilebilir olmasını şart koşar. * **Madde 14 – Kaçış yolları:** Kaçış yollarının, hareket yeteneği kısıtlı kişilerin binayı terk edebilmesine uygun olması gerektiğini belirtir. * **Madde 15 – Kaçış merdivenleri:** Kaçış merdivenlerinde, tekerlekli sandalye kullanıcıları için **"yangın güvenlik alanı"** (sığınma hücresi) düzenlenmesini öngörebilir. Bu, engellilerin acil durumda güvenli bir bölgede yardım bekleyebilmesi içindir. * **Madde 44 – Engellilerin ikaz ve tahliyesi:** Bu madde, engellilerin bulunduğu binalarda, görsel ve işitsel ikaz sistemlerinin kurulmasını ve tahliye planlarının yapılmasını zorunlu kılar. ## Sonuç Türkiye'de erişilebilir bina tasarım ilkeleri, **öncelikle ve esas olarak Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği (PAİY) Madde 44** tarafından belirlenmektedir. Bu ilkeler, rampa, kapı, asansör, tuvalet gibi tüm yapı elemanlarında engellilerin bağımsız hareketini mümkün kılacak asgari teknik şartları içerir. **Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik** ise bu erişilebilirliğin, acil durum güvenliği boyutunu tamamlayıcı nitelikte düzenler. Her iki yönetmelik de, "herkes için tasarım" ve "evrensel tasarım" prensiplerini yansıtarak, yapılı çevrenin toplumun tüm kesimlerine e