Düzensiz Binalar (Deprem) Nedir?

Dostum, deprem güvenliği açısından binaların tasarımında ve yapımında kaçınılması gereken bazı düzensizlikler var. Bunlara "düzensiz binalar" diyoruz ve Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY) 2018, Bölüm 3.6, Tablo 3.6'da bu düzensizlikler iki ana kategoride tanımlanmış: Planda (A türü) ve Düşeyde (B türü) düzensizlikler.

Plan Düzensizlikleri (A Türü)

• A1 — Burulma Düzensizliği: Herhangi bir katta en büyük göreli kat ötelemesinin ortalamaya oranı 1.2'den büyükse burulma düzensizliği var demektir. Bu durumda hesap yöntemi seçimini etkiler, daha gelişmiş yöntemler kullanman gerekir.
• A2 — Döşeme Süreksizliği: Döşemede büyük boşluklar veya ani daralma varsa bu düzensizlik oluşur. O zaman döşemeyi 2 boyutlu sonlu eleman modeliyle analiz etmek zorundasın.
• A3 — Planda Çıkıntılar: Bina plan şekli L, T, U gibi düzensiz geometriye sahipse yine döşeme 2D sonlu elemanla modellenmeli.

Düşey Düzensizlikler (B Türü)

• B1 — Zayıf Kat: Bir katın dayanım düzensizliği katsayısı 0.80'den küçükse zayıf kat var. Bu durumda R katsayısı azaltılır, yani binaya daha fazla deprem yükü gelir.
• B2 — Yumuşak Kat: Rijitlik düzensizliği katsayısı 0.60'tan küçükse yumuşak kat var. Hesap yöntemi seçimini etkiler.
• B3 — Taşıyıcı Sistem Süreksizliği: Kolon veya perdelerin düşeyde süreksiz olması. Belirli durumlar kesinlikle yasak.

Kesinlikle Yasak Durumlar (TBDY 2018 Bölüm 3.6)

Aman ha, bunları asla yapma:

1. Kolonları konsol kirişlerin üstüne oturtmak — hiçbir zaman izin verilmez.
2. Üst katlardaki perdenin altta kolonlara oturtulması — yasak.
3. Perdelerin kirişlerin üstüne açıklık ortasında oturtulması — yasak.

Pratikte Ne Anlama Geliyor?

Bir projede bu düzensizlikler varsa ne olur peki?

• Düzensizlik varsa modal analiz gibi daha gelişmiş hesap yöntemleri zorunlu hale gelir.
• A1 + B2 düzensizliği birlikteyse eşdeğer deprem yükü yöntemi kullanılamaz, yani basit yöntemlerle işi bitiremezsin.
• Zayıf kat (B1) durumunda R katsayısı düşürülür, bu da deprem yükünün artması demek. Kolon ve perdeleri daha güçlü yapman gerekir.

Sık Yapılan Hatalar

Mühendislik pratiğinde en sık karşılaştığımız iki hata:

1. Yumuşak kat: Zemin kat ticari, üst katlar konut. Zemin katta duvar olmadığı için rijitlik düşer, yumuşak kat oluşur.
2. Burulma düzensizliği: Perdeleri asimetrik yerleştirirsen kütle ve rijitlik merkezi çakışmaz, bina depremde döner.

Özet

Düzensiz binalar deprem davranışını olumsuz etkiler. Bu nedenle TBDY 2018 (Bölüm 3.6, Tablo 3.6) bu düzensizlikleri detaylıca tanımlamış ve her biri için farklı kurallar getirmiştir. Projende bu düzensizlikleri kontrol etmezsen ya daha karmaşık hesaplar yapmak zorunda kalırsın ya da yasak durumlarla karşılaşıp projeni baştan tasarlaman gerekebilir.

Herhangi bir düzensizlik tespit edersen önce Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'ndeki ilgili hükümleri kontrol et, ama depremle ilgili özel durumlarda TBDY 2018 hükümleri geçerlidir. Unutma, can güvenliği her şeyden önemli.