Çelik Bulon Birleşim Hesap Kuralları (Çelik Yönetmeliği Bölüm 13)

Çelik Yapılar Yönetmeliği Bölüm 13 kapsamında bulonlu birleşim hesabı, aşağıdaki temel adımlar ve kurallar çerçevesinde yapılır.

---

1. Birleşim Türünün Belirlenmesi

İlk adım, birleşimin hangi tür kuvvet aktarımına göre çalışacağının belirlenmesidir:

Birleşim Türü	Bulon Sınıfı	Kuvvet Aktarım Mekanizması
Kayma dayanıklı (Sürtünmeli)	8.8, 10.9 (ön çekmeli)	Sürtünme kuvveti ile
Taşıyıcı tip (Ezilme etkili)	4.6, 8.8, 10.9	Bulon kesme dayanımı + yatak basıncı dayanımı
Çekme etkisinde	8.8, 10.9	Bulon çekme dayanımı

---

2. Minimum Gereksinimler

Hesaba başlamadan önce sağlanması zorunlu olan minimum koşullar:

• Minimum bulon sayısı: Yapısal birleşimlerde 2 adet (Madde 13)
• Bulonlar arası minimum mesafe: 2,67d (tercihen 3d)
• Kenar mesafesi: 1,25d ile 12t arasında olmalıdır
• Minimum bulon çekme dayanımı: 0,75 × Fu × Ab

---

3. Bulon Delik Çapları

Standart ve özel delik türleri için çaplar aşağıdaki gibidir:

Delik Tipi	Çap Ölçüsü
Standart	Bulon çapı + 2 mm
Büyütülmüş	Bulon çapı + 4/6 mm
Kısa oval	Bulon çapı + 2 mm (kısa yön) × uzun yönde +6 mm
Uzun oval	Bulon çapı + 2 mm (kısa yön) × uzun yönde +2,5d

---

4. Kayma Dayanımlı (Sürtünmeli) Birleşim Hesabı

4.1. Ön Çekme Kuvveti

Kayma dayanıklı birleşimlerde bulonlara ön çekme kuvveti uygulanır:

Tb = 0,70 × fub × Ab

Bulon Sınıfı	fub (MPa)	Açıklama
8.8	800	0,70 × 800 × Ab
10.9	1000	0,70 × 1000 × Ab

4.2. Sürtünme Katsayıları (μ)

Yüzey hazırlığına bağlı olarak sürtünme katsayısı belirlenir:

Yüzey Sınıfı	μ Değeri	Açıklama
A	0,35	Kumlama yapılmış yüzey
B	0,50	Kumlama + boya uygulanmış
C	0,30	Galvaniz kaplama

4.3. Dayanım Hesabı

Sürtünmeli birleşimde kayma dayanımı şu şekilde belirlenir:

Ön çekme kuvveti × Sürtünme katsayısı (μ) × Kayma düzlemi sayısı

---

5. Taşıyıcı Tip (Ezilme Etkili) Birleşim Hesabı

Bu birleşim türünde dayanım iki bileşenden oluşur:

• Bulon kesme dayanımı: Bulon gövdesinin kesmeye karşı dayanımı
• Yatak basıncı dayanımı: Bulon deliği çevresindeki malzemenin ezilme dayanımı

---

6. Ön Çekme Uygulama Kuralları (Madde 3.3.2)

Ön çekmeli bulonların montajında uyulması gereken kurallar:

Kural	Açıklama
Tüm bulonlar sıkılmış olmalı	Gevşek bulon yasaktır
Sıkma sırası	Birleşimin merkezinden dışa doğru yapılmalıdır
Tur sayısı	Birden fazla sıkma turu gerekebilir
Kontrol	Tork veya dönme açısı doğrulanmalıdır

Sıkma Yöntemleri:

• Tork kontrollü: Tork anahtarı ile belirlenen sıkma torku
• Dönme açısı: Sıkma + belirlenen açı kadar ek dönme
• Doğrudan çekme göstergesi: DTI (Direct Tension Indicator) pul ile
• Kalibre edilmiş anahtar: Pnömatik/elektrik anahtar kalibrasyonu

Yüzey Hazırlığı:

• Boya, yağ, kir mutlaka temizlenmelidir
• Kumlama, tufal bırakma gibi yüzey işlemi uygulanır
• Sürtünme katsayısı μ: 0,20 — 0,50 aralığında yüzey hazırlığına bağlıdır

---

7. Özet Hesap Adımları

1. Birleşim türünü seç (sürtünmeli / taşıyıcı / çekme)
2. Bulon sınıfını belirle (4.6, 8.8, 10.9)
3. Delik tipini ve çapını seç (standart delik = bulon çapı + 2 mm)
4. Minimum mesafeleri kontrol et (min bulon arası 2,67d, min kenar 1,25d)
5. Sürtünmeli ise: Ön çekme kuvvetini hesapla (Tb = 0,70 × fub × Ab)
6. Sürtünme katsayısını belirle (yüzey sınıfına göre A=0,35, B=0,50, C=0,30)
7. Kayma düzlemi sayısını dikkate al
8. Dayanım kontrollerini yap

---

Not: Wiki/mevzuat içeriklerinde taşıyıcı tip birleşimlerin kesme ve yatak basıncı dayanımı için spesifik hesap formülleri (örn. Fv,Rd, Fb,Rd) detaylı olarak yer almamaktadır. Bu formüller için Çelik Yapılar Yönetmeliği Bölüm 13'ün tam metnine başvurulması gerekir.