İstinat Duvarı ve Dayanma Yapıları (Deprem) nedir?

Merhaba,

İstinat duvarı ve dayanma yapıları, zemin kot farkını güvenle taşımak ve toprak kaymasını önlemek amacıyla inşa edilen mühendislik yapılarıdır. Deprem etkisi altında bu yapıların tasarımı, standart statik yüklerin ötesinde dinamik zemin basınçlarını da hesaba katmayı gerektirir. Sorunuza Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018) kapsamında cevap vereceğim.

---

🧱 İstinat Duvarı ve Dayanma Yapıları Nedir?

İstinat duvarı, arkasındaki zeminin yatay basıncına karşı koyarak dengesini sağlayan düşey veya düşeye yakın elemandır. Dayanma yapıları ise istinat duvarlarını, palplanş perdeleri, bodrum perdeleri ve benzeri yapısal sistemleri kapsar. Deprem sırasında bu yapılara etkiyen yükler statik halden farklılaşır; zeminin dinamik davranışı nedeniyle ek basınçlar oluşur.

TBDY 2018 Bölüm 16.12'ye göre deprem etkisi altında istinat duvarları ve dayanma yapılarının tasarımında aşağıdaki beş durum mutlaka kontrol edilmelidir:

1. Devrilme stabilitesi: Devrilmeye zorlayan ve karşı koyan momentlerin dengesi sağlanmalıdır.
2. Yatayda kayma: Kaymaya zorlayan ve karşı koyan kuvvetlerin dengesi kontrol edilmelidir.
3. Taşıma gücü: Temel altındaki zeminin taşıma gücü aşılmamalıdır.
4. Genel stabilite: Şev stabilitesi ile birlikte değerlendirme yapılmalıdır.
5. Servis durumu: Deprem sonrası izin verilebilir yerdeğiştirme sınırları içinde kalınmalıdır.

---

📐 Depremde Ek Zemin Basıncı

Statik zemin basıncına ek olarak dinamik zemin basıncı (ΔPE) eklenir. Yaklaşık formül:

ΔPE = 0.50 × SDS × γ × H²

Burada:

• SDS: Kısa periyot tasarım spektral ivme katsayısı,
• γ: Zeminin birim hacim ağırlığı,
• H: Duvar yüksekliği.

SDS değeri büyüdükçe ek basınç artar, yani yüksek deprem bölgelerinde istinat duvarı tasarımı daha kritik hale gelir.

---

🏢 Bodrum Perdelerine Etkiyen Basınçlar

Bodrum perdeleri, çevre zeminle etkileşim halinde olduğu için ayrıca değerlendirilir:

• Statik basınçlar: Sükunet basıncı, su basıncı ve sürşarj (yüzey yükü) toplamı.
• Dinamik basınç: ΔPE = 0.40 × SDS × γ × H (düzgün yayılı olarak kabul edilir).
• Ek dinamik su basıncı: Kohezyonsuz zeminlerde mutlaka hesaplanmalıdır.

Bu basınçların doğru belirlenmesi, bodrum perdelerinin deprem güvenliği açısından kritik öneme sahiptir.

---

🔄 Deprem Sonrası Yerdeğiştirme

Deprem sonrasında, istinat duvarı ve dayanma yapılarında işlevlerine zarar vermeyecek mertebede kalıcı yerdeğiştirmeye izin verilebilir. Bu durumda Newmark kayma bloğu analizi ile kalıcı yerdeğiştirme hesabı yapılabilir. Önemli olan, yapının deprem sonrasında da güvenliğini ve hizmet verebilirliğini sürdürebilmesidir.

---

🔗 İlgili Kavramlar

• İstinat Duvarı
• Zemin Sınıfları ve Deprem Etkisi
• Deprem Temel Tasarımı

Bu bilgiler, TBDY 2018 Bölüm 16.11 ve 16.12'de yer alan hükümlere dayanmaktadır. Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'nde (PAİY) istinat duvarlarının deprem tasarımına dair doğrudan bir madde bulunmadığından, bu konuda TBDY 2018 esas alınmalıdır. Herhangi bir çelişki durumunda da imar yönetmeliği öncelikli olduğu için burada çelişen bir hüküm yoktur.

Umarım açıklayıcı olmuştur. Başka bir sorunuz olursa yine beklerim.

Sevgiler.